تشکیل حکومت صفویان (907 تا 1135 ه‍.ق) یکی از مهم ترین حوادث تاریخ ایران محسوب می‏ شود. در این دوره به دلیل ثباتی که در ساختار سیاسی ایران به وجود آمد، علوم مختلف فرصتی برای رشد به دست آوردند که در همین راستا تلاش ‏هایی توسط چشم پزشکان به منظور رشد این علم صورت گرفت. برخی از چشم پزشکان دوران صفوی سعی کردند با نوشتن آثاری در زمینۀ چشم پزشکی، هم برای پزشکان و بیماران معاصر خود اطلاعاتی را جمع آوری کنند و هم آن که برای آیندگان اطلاعاتی دربارۀ چشم پزشکی باقی بگذارند. رساله‏ های چشم پزشکی به جای مانده از این دوره به خوبی توانسته‏ اند بیماری‏ های چشم را تشریح کنند و در حد آگاهی و دانش خویش برای بیمار ی های چشم راهکار درمانی ارائه دهند. چشم عضوی از بدن بود که در درمان امراض آن باید نهایت دقت به عمل می آمد. کحّالان عصر صفوی برای درمان بیماری ‏های چشم بیشتر به گیاهان دارویی متکی بوده ‏اند. ساخت شیاف و سرمۀ مخصوص بیماری‏ های چشم، مهم ترین تجویز و راهکار درمانی چشم پزشکان دورۀ صفوی بوده است. همچنین شواهدی از وجود عینک در این دوره برای درمان ضعف چشم به دست آمده است.

پیشینه پزشکی و چشم پزشکی در خاورمیانه و ایران باستان لااقل به 6000 سال قبل باز می گردد. در اوستا و سایر کتب مذهبی زرتشتیان در اهمیت پزشکی و بهداشت مطالب بسیاری بیان شده و پزشکان دو مکتب اصلی مزدیستا و اکباتان مسوولیت امر در درمان و سلامتی مردم را به عهده داشتند.در دوران هخامنشیان (550-330 ق. م( تعداد زیادی از پزشکان و چشم پزشکان از مصر و یونان و هند به این سرزمین دعوت شده و در این مرز و بوم خدمت می کردند. دانشگاههای تخت جمشید و ری و همدان و… نیز در تربیت دانشمندان می کوشیدند.در دوران سلطنت ساسانیان (641-224 م( دانشگاه نامی جندی شاپور برپا گردید و بسیاری از دانشمندان از خارج کشور به آن روی آوردند. به عنوان نمونه می توان به خاندان بختیشوع اشاره کرد که حدود 250 سال در جندی شاپور و بغداد خدمت کردند. در آن دوران بسیاری از مراکز دیگر پزشکی نیز در این سرزمین فعال بودند و دانشمندانی چون ربن طبری (192 ﻫ ق(، رازی (313-251 ﻫ ق(، اهوازی (384-318ﻫ ق(، ابوعلی سینا (427-370 ﻫ ق(، جرجانی (528-434 ﻫ ق( و زرین دست )مولف کتاب نورالعین به سال 440 ﻫ ق به نام سلطان ملکشاه سلجوقی( را به جامعه جهانی تحویل دادند که در پیشرفت پزشکی و چشم پزشکی نقش بسزایی ایفا کردند. در پی حملات اسکندر مقدونی، اعراب و مغولها به ایران اکثر کتابخانه ها و مدارک علمی نابود گشتند و پس از آشفتگی اوضاع در این منطقه، علم به طرف اروپا روی آورد. در دوره قاجاریه، امیرکبیر دانشگاه دارالفنون را تاسیس نمود (1268 ﻫ ق( و بسیاری از اساتید اروپایی به ایران دعوت شدند و ایرانیان نیز برای تحصیل و آموختن علم نوین به خارج رفتند. با تاسیس دانشگاه تهران (1313 ﻫ ش( و سپس دانشگاههای متعدد دیگر، پزشکی و چشم پزشکی ایران مجددا شکوفا گردید.

بسیاری از اصطلاحات کاربردی در چشم پزشکی، برای اولین بار در فرهنگ پزشکی مسلمانان تدوین یافت. واژه های آناتومیک و پاتولوژیک از جمله رتینا به معنای شبکیه و کاتاراکت به معنای آب مروارید، در فرهنگ پزشکی مسلمانان توسعه یافتند. به قول محمد قاضی در مجله الضیاء، چشم پزشکی از ابتکارات اعراب (مسلمانان) بود. این علم با تلاش آن ها به اوج خود رسید و کوشش آنان در این علم، طی روزگاران متمادی در جایگاه نخست قرار داشت. تالیفات این دانشمندان تا آغاز سده هجدهم میلادی در دانشگاه های اروپا به عنوان نظر و دیدگاه نهایی در چشم پزشکی تدریس می شد و در این زمینه، کشفیات گران بهایی داشتند. نخستین بار، رازی واکنش مردمک به نور را بیان کرد و پور سینا در کتاب قانون به کالبدشکافی چشم همت گمارد و عضلات چشم و وظایف آن ها را شرح داد. احاطه ابن هیثم بر اطلاعات گسترده دانشمندان مسلمان در زمینه علوم طبیعی و قوانین نور باعث پیش رفت و دگرگونی در نظریات قدما و پایه گذاری علم اپتیک گردید. در این مقاله، مروری بر تاریخ چشم پزشکی در جهان اسلام انجام شده است.

زمینه و هدف: فرسنامه ها (اسب نامه ها) به بررسی روش تربیت و نگهداری، سلامت، انواع بیماری های اسب و شیوه های درمان این بیماری ها می پردازند. چشم به عنوان یکی از حیاتی ترین اندام اسب به راحتی در معرض انواع بیماری با منشأ درونی یا بیرونی قرار می گیرد. این مقاله، مروری بر تاریخچه اسب شناسی با تمرکز بر بیماری های چشمی اسب در تاریخ دام پزشکی کهن می باشد. روش: این پژوهش بر اساس منابع کتابخانه ای و با روش توصیفی انجام شده است. ملاحظات اخلاقی: در این پژوهش صداقت و امانتداری در استفاده از منابع تاریخی رعایت شده است. یافته ها: بیماری های چشمی اسب در طول تاریخ دام پزشکی همواره مورد توجه بوده و در متون تاریخی خصوصاً فرسنامه ها به آن اشاره شده است. اهمیت این پژوهش در این است که نگارندگان با تأکید بر متون کهن دوره اسلامی به بیماری هایی دست یافتند که امروزه حتی نام آن ها برای بسیاری نامفهوم می باشد و شاید یکی از دلایل آن تغییرات زبانی در حوزه تاریخ است. نتیجه گیری: مطالعه بیماری های چشمی اسب در فرسنامه ها دریچه ای به دانش و روش های اسب شناسی در طول تاریخ می گشاید. با وجود پیشرفت های چشم گیر در این زمینه، بررسی متون کهن می تواند به درک عمیق تر ریشه ها و تکامل دانش اسب شناسی کمک کند.

یکی از شاخه های علم طب، چشم پزشکی است که پزشکان مسلمان، آثار فراوانی در این زمینه به رشته تحریر درآورده و به درمان انواع بیماری های چشم پرداخته اند. محمدبن زکریای رازی (متوفی 31 ق. ) یکی از این پزشکان است که برخلاف دیدگاه برخی نویسندگان و پژوهشگران تاریخ پزشکی، در این فن ماهر وزبردست بوده است. با توجه به تحقیقات صورت گرفته تاکنون چشم پزشکی رازی به صورت جداگانه مورد پژوهش و بررسی قرار نگرفته و تنها در لابلای کتاب ها و مقالات بدان اشاره شده است. در صورتی که وی جزء دوم کتاب «الحاوی» را به چشم پزشکی اختصاص داده و مقالاتی نیز در این شاخه نوشته که از بین رفته اند. هدف از نگارش این پژوهش، شناسایی جایگاه رازی در زمینه چشم پزشکی است. در این نوشتار، به شیوه توصیفی تحلیلی و با استناد به مدارک و شواهد موجود، نقش و جایگاه رازی از طریق بررسی آثار او نمایان شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که رازی کتاب ها، رساله ها و مقاله هایی در علم کحالی به رشته تحریر درآورده و با احاطه کامل بر دانش پزشکی، بیماری های چشم، داروهای مربوط به چشم و همچنین دستورالعمل های متعدد ساخت آن ها و شیوه های درمان را ارایه کرده است.

ایران از جمله کشورهایی است که تاریخ درخشانی در زمینه پزشکی، چشم پزشکی و علم اپتیک داشته و دانشمندان بسیاری را نیز تاکنون به دنیا معرفی نموده است. تاریخ چشم پزشکی ایران شاید به حدود 6000 سال پیش باز گردد، اما متاسفانه از آن دوران هیچ مدرک یا سنگ نوشته ای برجای نمانده است. قدیمی ترین نوشته موجود در ارتباط با چشم پزشکی مربوط به بخش هایی از کتاب اوستا می باشد. تاسیس دانشگاه جندی شاپور نزدیک به 1600 سال پیش تحولی عظیم در تمام علوم از جمله چشم پزشکی ایجاد کرد. در این مجال قصد داریم به صورت اجمالی خدمات و فعالیت های دانشمندان بزرگ ایرانی را در زمینه چشم پزشکی معرفی نماییم. در پایان به اختصار به تاریخچه چشم پزشکی نوین نیز اشاره می گردد.

اپیدمیولوژی چشم مثال خوبی است از نقش و رل اپیدمیولوژی در شناختن گستره یک مشکل، عوامل موثر بر آن و در نهایت پیشنهاد مداخلاتی برای ارتقای سلامت در جوامع و ارزیابی مداخلات. طی سی سال گذشته مطالعات جمعیتی اپیدمیولوژیک در چشم بار اختلالات بینایی شامل نابینایی و کم بینایی و هم چنین بیماری های اصلی چشم را در جوامع مختلف برای ما روشن کرده اند. امروز ما می دانیم که در سطح جهان کاتاراکت، عیوب انکساری اصلاح نشده، گلوکوم و بیماری های رتین شامل AMD و رتینوپاتی دیابتی و corneal opacity عمده ترین علل نابینایی و اختلالات بینایی می باشند. برای بسیاری از بیماری های اصلی چشم تعیین کننده های زیادی را می شناسیم و بر مبنای آن مداخلات پیشگیری و درمانی نیز طراحی و اجرا شده است. اما مطالعات اپیدمیولوژیک صورت گرفته در چشم پزشکی با محدودیت هایی نیز همراه بوده است. نبود پوشش کامل از تمامی نواحی جمعیتی جهان در اپیدمیولوژی چشم می تواند بیانگر کامل نبودن تصویر اپیدمیولوژیک آن ها در همه جهان باشد. نسبت کمی از مطالعات صورت گرفته در جهان دارای پیگیری بیماران بوده است و در این بین در منطقه مدیترانه شرقی مطالعات جمعیتی محدودی صورت گرفته است که هیچ کدام دارای پیگیری قابل توجه نبوده اند. به جهت هزینه های بالا و هم چنین پیشرفت های اخیری که در سال های اخیر به جهت تکنولوژی ثبت متغیرهای چشمی رخ داده است، همه مطالعات از جامعیت کافی بر خوردار نیستند و خصوصا این امر در مورد مطالعات جمعیتی قدیمی تر مشهودتر است. چکیده کامل، به صورت متن کامل قابل رویت است.

معرفی بیمار: مرد 27 ساله ای با شکایت بروز تورم و قرمزی با درد مختصر در قسمت تحتانی و تا حدودی نازال چشم راست مراجعه نمود. وی به مدت یک سال پیش از مراجعه به این مرکز، دچار قرمزی چشم ها شده بود که به طور متناوب تحت درمان با قطره های کورتیکواسترویید و نفازولین و یک دوره درمان خوراکی با قرص پردنیزولون قرار گرفته بود که به جز مختصری کاهش موقت در قرمزی چشم ها، تاثیری نداشتند. درمعاینه چشم راست، در لمس، توده سفتی با مختصری تندرنس، بر روی صلبیه بخش تحتانی چشم لمس می شد که منجر به کاهش عمق کلدوساک تحتانی شده بود. توده به بافت های زیرین چسبیده بود. سایر معاینات چشم راست و نیز چشم چپ در حد طبیعی بودند. بیمار درمعاینه سایر نقاط بدن مشکلی نداشت.

موفقیت استروییدها در درمان التهابهای چشمی، زمینه را برای جستجوی آنالوگهای صناعی بهتر آنها با اثرات ضدالتهابی قویتر و نفوذ چشمی بهتر فراهم نمود. در حال حاضر کورتیکواستروییدها اساس درمان بیماریهای التهابی و وابسته به ایمنی چشم هستند. استروییدها با کاهش نشت عروقی میتوانند در درمان ادم بافتی (شامل ادم شکبیه در یووییت و بیماران دیابتی) نیز موثر باشند. همچنین از خواص ضدرگ زایی استروییدها در درمان نورگ زایی کورویید در ضایعات استحاله ای وابسته به سن استفاده شده است. ترکیبات استروییدی سیستمیک، ناحیه ای و داخل چشمی متنوعی معرفی شده اند. در یک بررسی، ضایعات عصبی - روانی و اندوکرینی، شایع ترین عوارض استروییدهای سیستمیک بودند. پرمخاطره ترین عارضه چشمی درمان با کورتیکواسترویید، ایجاد آب مروارید و گلوکوم است. سایر عوارض چشمی شامل میدریاز، افتادگی پلک، حساسیت به عفونت، نقص در ترمیم زخم و یووییت قدامی متناقض میباشند. یکی از موارد منع مصرف استروییدها، عفونتهای قارچی سیستمیک یا حساسیت به ترکیبات دارو میباشد. در موارد زیر نیز استروییدها باید با احتیاط تجویز شوند: سابقه مصرف زیاد الکل، زخم گوارشی، عفونتهای مختلف، دیابت قندی، فشار خون بالا با نارسایی قلبی، مشکلات روانی، پوکی استخوان، کودکی، بارداری و شیردهی، سوخت و ساز استروییدها در کبد توسط آنزیمهای میکروزومی )سیتوکروم (P-450 صورت میگیرد. برخی داروها با اثرات رقابتی تأثیر استروییدها را کم میکنند، برخی داروها نیز در مقادیر بالا میتوانند باعث کاهش اثرات استروییدها شوند و داروهایی نیز از طریق تداخل دارویی، باعث افزایش اثرات استروییدها میشوند؛ از این رو، مصرف همزمان سایر داروها با استروییدها، مستلزم آگاهی از این موارد است.